Trong quá trình xây dựng và phát triển, Viện Bảo tồn di tích đã có nhiều đóng góp quan trọng vào sự nghiệp gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc, luôn giữ vững vai trò tiên phong, là cơ quan đầu ngành trong lĩnh vực nghiên cứu bảo tồn di tích, đóng góp không nhỏ vào quá trình phát triển của ngành trên cả nước.

1.Trong hoạt động khoa học và công nghệ

Từ khi được thành lập, Viện luôn hướng đến mục tiêu trở thành một trong những đơn vị nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực bảo tồn và trùng tu khoa học di tích, với 3 phương châm: (1) Gắn kết nghiên cứu của Viện với công tác tham mưu, hoạch định và triển khai chính sách về di sản văn hóa của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; (2) Đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng trong thực tiễn cũng như giảng dạy và phổ biến kiến thức; (3) Tăng cường hội nhập quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn di tích.

50 năm xây dựng và phát triển, với những nỗ lực không ngừng nghỉ của các thế hệ cán bộ nhân viên, Viện đã từng bước khẳng định vị trí là cơ quan nghiên cứu chuyên ngành vững mạnh của cả nước với những đóng góp chủ đạo có tính dẫn hướng về khoa học và công nghệ, về hoạt động thực tiễn bảo tồn, tu bổ di tích. Một số đóng góp nổi bật như: Hồ sơ hóa và tư liệu hóa 4053 di tích quan trọng trên cả nước; Xây dựng quy trình thực hiện dự án tu bổ, bảo tồn di tích; Xây dựng quy trình tu bổ cho từng loại hình di tích; Tiêu chuẩn hóa công tác tu bổ bảo tồn di tích; Nghiên cứu khoa học và công, nghệ phục vụ tu bổ, bảo tồn di tích; Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ tu bổ di tích... Đặc biệt, trong những năm gần đây, các thành tựu tiếp tục được phát huy cả về chất và lượng, về quy mô hoạt động, điển hình như: Nhiệm vụ hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ theo Nghị định thư với Italia "Nghiên cứu thực nghiệm vật liệu và kỹ thuật xây dựng của kiến trúc Chăm tại khu di tích Mỹ Sơn"; Nhiệm vụ "Cập nhật kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu của Bộ VHTTDL"; 30 đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ; 05 dự án TCVN; 20 nhiệm vụ Xây dựng mô hình bảo vệ môi trường tại các di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh tại Việt Nam; gần 200 đề tài và nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và công nghệ cấp cơ sở; Xuất bản trên 20 đầu sách chuyên ngành; Xây dựng hơn 300 hồ sơ khoa học di tích; Đào tạo và tập huấn chuyên môn, nghiệp vụ tu bổ di tích cho gần 2.000 học viên; Thực hiện gần 100 dự án, nhiệm vụ tư vấn và thi công tu bổ di tích trên cả nước.

Các kết quả nêu trên không chỉ góp phần cung cấp các luận cứ khoa học giúp Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch hoạch định chiến lược, chính sách, quy hoạch, kế hoạch trong lĩnh vực quản lý và bảo tồn di tích, trực tiếp tham gia vào việc xây dựng các văn bản pháp quy trong lĩnh vực bảo tồn di tích. Hoạt động nghiên cứu cơ bản về di tích và công tác bảo tồn di tích đã giúp tạo lập cơ sở khoa học vững chắc cho công tác khảo sát, đánh giá giá trị di tích về tình trạng bảo tồn, đưa ra giải pháp phù hợp trong việc thực thi các dự án tu bổ di tích. Viện cũng là đơn vị trực tiếp tham gia xây dựng hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt và đề cử Di sản thế giới, điển hình như: Xây dựng Kế hoạch quản lý di sản cho di sản văn hóa thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội (2022), Xây dựng hồ sơ đề cử Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trình UNESCO công nhận là di sản thế giới (2023)…

Song song với các nghiên cứu cơ bản, hoạt động nghiên cứu ứng dụng cũng được đẩy mạnh, bao gồm các nghiên cứu về vật liệu sử dụng trong di tích, làm cơ sở cho việc xây dựng các tiêu chuẩn, định mức kinh tế kỹ thuật, quy trình công nghệ và kỹ thuật trong lĩnh vực bảo tồn di tích, thực nghiệm kết quả nghiên cứu vào thực tiễn bảo quản, tu bổ di tích. Đến nay, đã có trên 20 nhiệm vụ được thử nghiệm tại các di tích, như: Thử nghiệm hợp chất làm sạch, chống nấm mốc trên các cấu kiện gỗ, gạch, đá; Thử nghiệm hợp chất làm sạch bề mặt gỗ, gạch, đá; Ứng dụng thử nghiệm và xây dựng quy trình chống tác nhân muối hóa gây hư hỏng bề mặt vật liệu gạch di tích; Ứng dụng công nghệ gia cường đã xử lý cấu kiện gỗ tiêu tâm…

Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, công tác lưu trữ hồ sơ, tư liệu, bảo quản, tu bổ tài liệu và quảng bá giới thiệu về di tích và công tác bảo tồn di tích cũng đã đạt được nhiều thành tựu to lớn. Ngân hàng dữ liệu số về di tích và công tác bảo tồn di tích ở Việt Nam với hơn 4.000 di tích được upload lên hệ thống, đã trở thành một kênh quan trọng trong việc giới thiệu về di tích và công tác bảo tồn di tích ở Việt Nam. Bên cạnh đó để phát huy giá trị, giới thiệu tư liệu, phổ biến kiến thức các kết quả nghiên cứu trong hơn 50 năm của Viện Bảo tồn di tích, hơn 20 ấn phẩm khoa học đã được xuất bản nhằm công bố những tư liệu quý về di tích và công tác bảo tồn di tích đang được lưu trữ tại Viện, đáp ứng nhu cầu khai thác của các nhà nghiên cứu, quản lý, thực thi trong lĩnh vực bảo tồn di tích và đông đảo độc giả quan tâm đến di sản. Đây là một đóng góp lớn cho công tác bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc.

Cùng với đó, Viện có những đóng góp không nhỏ trong việc thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong lĩnh vực bảo tồn di tích. Từ năm 2010 đến nay, Viện đã tổ chức gần 40 khóa đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ tu bổ di tích tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều địa phương trên cả nước, với gần 2000 học viên được cấp chứng chỉ đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ tu bổ di tích. Việc trang bị kiến thức và kĩ năng một cách bài bản cho cán bộ hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn di tích sẽ giúp cho hoạt động này đi đúng hướng, góp phần nâng cao chất lượng công tác bảo tồn di tích, đóng góp thiết thực vào công cuộc bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc. 

   Với những thành tựu đạt được, Viện Bảo tồn di tích đã trở thành đối tác tin cậy của các tổ chức quốc tế trong thực thi các dự án bảo tồn và phát huy giá trị di tích tại Việt Nam. Trong đó, phải kể đến Dự án hợp tác với NUFFIC (Hà Lan) tổ chức các khóa tập huấn “Nâng cao năng lực trong việc lồng ghép giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế” (2008), Dự án “Bảo tồn di sản Mỹ Sơn giai đoạn II – Thuyết trình và đào tạo trong áp dụng các chuẩn mực quốc tế trong trùng tu tại nhóm tháp G khu di tích Mỹ Sơn” do UNESCO - Quỹ ủy thác Italia cho Di sản Thế giới tài trợ và Dự án Trung tâm đào tạo nghề trùng tu di tích và bảo tồn văn hóa tại Quảng Nam do Chính phủ Italia tài trợ (2010); hợp tác Nghiên cứu thực nghiệm về vật liệu và kỹ thuật xây dựng của kiến trúc Chăm tại khu di tích Mỹ Sơn nhằm xây dựng quy trình sản xuất vật liệu gạch Chăm và quy trình tu bổ các đền tháp Chăm, hợp tác với Politecnico di Milano, Italy (2010); Dự án xây dựng Kế hoạch quản lý Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long do Chính phủ Nhật Bản tài trợ (2013); phối hợp với Cục Di sản văn hóa, Văn phòng JICA tại Việt Nam và Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản Hội An tổ chức tập huấn về “Bảo tồn di tích kiến trúc gỗ Hội An - Quảng Nam (di tích chùa Cầu là trường hợp điển hình)” (2023). Ngoài ra, một số nghiên cứu viên của Viện được UNESCO mời tham gia vào công tác đào tạo, nâng cao năng lực nghiên cứu bảo tồn di tích tại Lào, Myanmar.

   Hoạt động hợp tác khoa học với các chuyên gia, các cơ quan trong và ngoài ngành thông qua các chương trình hợp tác nghiên cứu, đào tạo và các hình thức cộng tác viên, tọa đàm, hội thảo khoa học, trao đổi tài liệu: Viện là đối tác của Hội Phật giáo Việt Nam trong thực hiện đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam – giai đoạn 1 (2016); Tham gia tư vấn, đóng góp ý kiến chuyên môn cho nhiều quy hoạch, dự án, đề án và các vấn đề liên quan đến bảo tồn, tu bổ di tích theo đề nghị của các địa phương trên cả nước như Quảng Ninh, Hà Nội, Ninh Bình, Thanh Hóa, Quảng Nam, Bình Định, Khánh Hòa, Đồng Nai...

2.Trong hoạt động bảo quản, tu bổ, phục hồi phát huy giá trị di tích

Song song với hoạt động nghiên cứu, đào tạo, công tác tư vấn thiết kế - vốn là thế mạnh của Viện - tiếp tục được phát huy với nhiều công trình đã đạt các giải thưởng lớn của quốc gia như: Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2017) cụm tác phẩm công trình Khu Thái học, Văn Miếu- Quốc Tử Giám, Hà Nội và công trình tu bổ, tôn tạo di tích đình chu Quyến, Ba Vì, Hà Nội; Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia (2005) công trình đền thờ Âu Cơ, khu di tích lịch sử Đền Hùng; Năm 2010, dự án trùng tu đình Chu Quyến của Việt Nam đã được nhận giải thưởng lớn và đứng đầu về số phiếu bình chọn của Hiệp hội Kiến trúc sư quốc tế (UIA); Giải thưởng Quy hoạch đô thị quốc gia (2021) công trình quy hoạch, bảo quản, tu bổ phục hồi và phát huy giá trị di tích kiến trúc nghệ thuật làng cổ Phước Tích, xã Hòa Phong, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế; Giải thưởng Sách quốc gia (2023)…

Ngoài ra, còn phải kể đến rất nhiều di tích trọng điểm trên khắp cả nước có sự tham gia của cán bộ của Viện trong hoạt động lập dự án, thiết kế, giám sát kỹ thuật, bảo quản và thi công như: Khu di tích Điện Biên Phủ, Khu di tích Mỹ Sơn, Khu di tích lịch sử Đền Hùng, Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội), đình Chu Quyến, Khu di sản Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội…

Với những đóng góp và thành tựu nổi bật trong lĩnh vực bảo tồn di tích, Viện đã vinh dự được Chủ tịch nuớc tặng Huân chương Lao động hạng Ba vào năm 1989; Huân chương Lao động hạng Nhì vào năm 2022, nhiều năm liên tục được nhận Cờ luân lưu của Chính phủ, của Bộ và luôn là đơn vị thi đua xuất sắc của ngành với nhiều Cờ thưởng và Bằng khen.