Sáng ngày 06/8/2026, tại Viện Bảo tồn di tích, Hội thảo khoa học cấp Quốc gia “Cơ sở lý luận và thực tiễn trong bảo tồn cảnh quan sinh thái và kiến trúc nhà ở truyền thống của các bản làng miền núi phía Bắc” được tổ chức trong khuôn khổ đề tài cấp Quốc gia “Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị cảnh quan sinh thái, kiến trúc nhà ở truyền thống của các bản làng miền núi phía Bắc, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, xây dựng nông thôn mới bền vững”. Đề tài do TS. Chu Thu Hường làm chủ nhiệm.

Hội thảo do PGS.TS. Khuất Tân Hưng – Đại học Kiến trúc Hà Nội và ThS.KTS. Trần Quốc Tuấn – Phó Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích chủ trì, với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia trong các lĩnh vực bảo tồn di sản, kiến trúc, nhân học, dân tộc học, du lịch và phát triển bền vững.

Bảo tồn bản làng miền núi trong mối quan hệ giữa cảnh quan, kiến trúc và cộng đồng

Phát biểu đề dẫn hội thảo, ThS.KTS. Trần Quốc Tuấn – Phó Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó giữa con người miền núi với cảnh quan thiên nhiên. Trong quá trình cư trú, lao động và thích ứng với điều kiện tự nhiên, các cộng đồng cư dân miền núi phía Bắc đã tạo dựng nên những không gian bản làng có cấu trúc riêng, trong đó kiến trúc nhà ở, cảnh quan sản xuất, không gian sinh hoạt, tín ngưỡng, tập quán và tri thức bản địa gắn bó chặt chẽ với nhau.

Nhà ở truyền thống trong các bản làng miền núi không chỉ là nơi cư trú, mà còn phản ánh kinh nghiệm ứng xử với địa hình, khí hậu, nguồn vật liệu, phương thức sản xuất và tổ chức đời sống cộng đồng. Cùng với đó, cảnh quan bản làng là kết quả của quá trình thích ứng lâu dài giữa con người với môi trường sinh thái, tạo nên những cảnh quan văn hóa tộc người đặc sắc, vừa có giá trị vật chất, vừa chứa đựng các giá trị tinh thần, xã hội và ký ức cộng đồng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, các bản làng miền núi phía Bắc đang chịu tác động từ nhiều yếu tố như đô thị hóa, phát triển hạ tầng, biến đổi sinh kế, thay đổi nhu cầu cư trú, khai thác du lịch và yêu cầu nâng cao chất lượng sống của người dân. Những tác động này làm nảy sinh yêu cầu phải nhận diện đầy đủ các giá trị cần bảo tồn, đồng thời xác định phương thức bảo tồn phù hợp, không tách rời đời sống đương đại của cộng đồng cư trú.

Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn cho hướng tiếp cận bảo tồn tích hợp

Chương trình hội thảo gồm hai phiên nội dung chính. Phiên thứ nhất tập trung vào các vấn đề cơ sở lý luận, với các tham luận về tổng quan nghiên cứu cảnh quan sinh thái và kiến trúc nhà ở truyền thống khu vực miền núi; khung lý luận tích hợp trong bảo tồn cảnh quan định cư và kiến trúc nhà ở truyền thống các dân tộc miền núi phía Bắc; bảo tồn tích hợp cảnh quan sinh thái và kiến trúc nhà ở truyền thống trong không gian bản làng miền núi Tây Bắc.

Các tham luận tại phiên này góp phần làm rõ yêu cầu tiếp cận bản làng miền núi như một chỉnh thể, trong đó cảnh quan tự nhiên, không gian cư trú, kiến trúc nhà ở, cấu trúc cộng đồng và thực hành văn hóa không tồn tại riêng rẽ. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng nghiên cứu theo hướng bảo tồn tích hợp, tránh việc chỉ nhìn nhận kiến trúc nhà ở như các công trình đơn lẻ hoặc chỉ xem cảnh quan là phông nền tự nhiên của di tích.

Phiên thứ hai tập trung vào các vấn đề thực tiễn, kinh nghiệm và giải pháp. Các tham luận đề cập đến bảo tồn và phát huy giá trị cảnh quan sinh thái, kiến trúc nhà ở trong phát triển du lịch cộng đồng; tái kiến tạo cảnh quan văn hóa bản Mường từ kiến trúc nhà sàn truyền thống; đặc điểm kiến trúc nhà ở của người Tày tại làng Quỳnh Sơn, Bắc Sơn, Lạng Sơn; cùng một số vấn đề lý luận về các yếu tố tác động tới biến đổi kiến trúc nhà ở.

Từ các trường hợp và góc nhìn cụ thể, hội thảo đặt ra yêu cầu phải xem xét đồng thời nhiều chiều cạnh: giá trị kiến trúc, giá trị cảnh quan, điều kiện sinh thái, nhu cầu sinh kế, khả năng tham gia của cộng đồng, tác động của du lịch và yêu cầu phát triển nông thôn mới. Đây là những nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn cho đề tài.

Những vấn đề trọng tâm được trao đổi tại hội thảo

Các ý kiến thảo luận tại hội thảo tập trung làm rõ một số vấn đề trọng tâm trong bảo tồn cảnh quan sinh thái và kiến trúc nhà ở truyền thống của các bản làng miền núi phía Bắc.

Trước hết là vấn đề nhận diện giá trị. Việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở hình thức kiến trúc của ngôi nhà truyền thống, mà cần đặt ngôi nhà trong cấu trúc bản làng, quan hệ với địa hình, nguồn nước, ruộng nương, đường đi, không gian sinh hoạt cộng đồng, tín ngưỡng và các thực hành văn hóa gắn với đời sống cư dân.

Thứ hai là vấn đề bảo tồn thích ứng. Trong điều kiện đời sống cộng đồng đang thay đổi, việc bảo tồn cần tính đến nhu cầu sử dụng thực tế của người dân, khả năng cải thiện điều kiện ở, vệ sinh, an toàn, tiện nghi và sinh kế. Tuy nhiên, sự thích ứng cũng cần có giới hạn để không làm mất đi các đặc trưng cơ bản về không gian, vật liệu, kỹ thuật, hình thức kiến trúc và bản sắc cảnh quan bản làng.

Thứ ba là mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển du lịch cộng đồng. Du lịch có thể tạo thêm nguồn lực cho bảo tồn và sinh kế địa phương, nhưng cũng có thể làm biến đổi không gian cư trú, thương mại hóa cảnh quan và làm suy giảm tính chân thực của đời sống bản làng nếu thiếu định hướng quản lý phù hợp. Vì vậy, phát triển du lịch xanh, bền vững cần được đặt trên nền tảng tôn trọng di sản, cộng đồng và môi trường sinh thái.

Thứ tư là yêu cầu phân loại các dạng cảnh quan – kiến trúc đặc trưng. Các bản làng miền núi phía Bắc có sự đa dạng lớn về địa hình, tộc người, tập quán cư trú, loại hình nhà ở và cách thức tổ chức không gian. Việc xây dựng mô hình bảo tồn vì vậy cần dựa trên nhận diện cụ thể từng vùng, từng nhóm cộng đồng, tránh áp dụng một công thức chung cho mọi địa bàn.

Ý nghĩa đối với nhiệm vụ nghiên cứu

Hội thảo là diễn đàn trao đổi khoa học nhằm góp phần làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn trong bảo tồn cảnh quan sinh thái, kiến trúc nhà ở truyền thống của các bản làng miền núi phía Bắc. Các tham luận và ý kiến thảo luận cung cấp thêm cơ sở để nhóm thực hiện đề tài tiếp tục đối chiếu với kết quả khảo sát, hoàn thiện khung lý luận, bổ sung luận cứ thực tiễn và định hướng xây dựng các mô hình bảo tồn phù hợp.

Từ nội dung hội thảo, có thể thấy bảo tồn bản làng miền núi cần được tiếp cận như một quá trình bảo tồn không gian sống, trong đó cảnh quan, kiến trúc, sinh kế, tập quán và cộng đồng cư trú có mối quan hệ hữu cơ. Đây cũng là cơ sở để gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng và xây dựng nông thôn mới bền vững, trên tinh thần không tách rời di sản khỏi chủ thể văn hóa đang gìn giữ, sử dụng và tiếp nối các giá trị đó.

Những kết quả trao đổi tại hội thảo sẽ góp phần hỗ trợ nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện các nội dung của đề tài cấp Quốc gia, hướng tới đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị cảnh quan sinh thái, kiến trúc nhà ở truyền thống của các bản làng miền núi phía Bắc phù hợp với đặc thù từng vùng, từng tộc người và bối cảnh phát triển hiện nay.

Một số hình ảnh tại hội thảo: